Müasir dövrdə elmi-texniki tərəqqinin sürətlənməsi insanların həyat tərzində ciddi dəyişikliklər yaradıb. İnformasiya texnologiyalarının geniş yayılması, sənayeləşmənin artması, yeni istehsal sahələrinin formalaşması və şəhərləşmənin sürətlənməsi bəşəriyyətin inkişafında yeni mərhələ hesab edilir. İnsan artıq kosmik araşdırmalar aparır, süni intellekt texnologiyalarından yararlanır və rəqəmsal kommunikasiya vasitəsilə dünyanın ən uzaq nöqtələri ilə saniyələr ərzində əlaqə yarada bilir. Ancaq bütün bu inkişaf prosesinin digər tərəfi də mövcuddur. Çünki texnologiyanın inkişafı ilə paralel olaraq təbiətə insan müdaxiləsi də artır və bu müdaxilə ətraf mühitin tarazlığını ciddi şəkildə poza bilir.

Tarixin bütün mərhələlərində təbiət insan üçün əsas yaşayış mənbəyi rolunu oynayıb. İnsanlar su ehtiyatlarından, meşələrdən, torpaqdan və digər təbii resurslardan istifadə etməklə öz həyatlarını formalaşdırıblar. Lakin son yüzilliklərdə iqtisadi maraqların ön plana keçməsi təbiətə münasibətdə də dəyişiklik yaradıb. Bir çox hallarda təbii sərvətlərdən plansız şəkildə istifadə olunur, nəticədə isə ekoloji mühit zədələnir, su ehtiyatları təhlükə altına düşür və canlı aləmin tarazlığı pozulur.

Təbiətə müdaxilənin ağır nəticələri

Mütəxəssislərin fikrincə, bəzi sənaye və tikinti layihələri təbiət üçün ciddi təhlükələr yaradır. Meşə sahələrinin məhv edilməsi, karxanaların yaradılması, faydalı qazıntıların çıxarılması üçün aparılan partlayışlar və çayların istiqamətinin dəyişdirilməsi ekoloji problemlərin daha da dərinləşməsinə səbəb olur.

Bir çox hallarda insanlar qısa müddətli maddi qazanc naminə təbiətin tarazlığını pozurlar. Tikinti sektorunda istifadə olunan materiallara tələbatın artması nəticəsində dünyanın müxtəlif bölgələrində meşə sahələri sürətlə azalır. Halbuki meşələr yalnız ağac ehtiyatı deyil, həm də su ehtiyatlarının qorunmasında mühüm rol oynayan təbii mexanizmdir.

Ekoloqlar bildirirlər ki, meşələrin azalması çayların qurumasına, torpağın eroziyaya məruz qalmasına və iqlim dəyişikliklərinin daha da sürətlənməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, dağlıq ərazilərdə aparılan partlayışlar yeraltı su qatlarının strukturuna təsir göstərərək bulaqların və kiçik su mənbələrinin yox olmasına gətirib çıxarır.

Karxanalar və yoxa çıxan bulaqlar

Son dövrlərdə ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri karxanaların fəaliyyəti nəticəsində bulaq və digər su mənbələrinin sıradan çıxmasıdır. Karxanalarda istifadə olunan güclü partlayıcı maddələr yeraltı geoloji qatlarda dəyişiklik yaradır və bunun nəticəsində suyun təbii hərəkəti pozulur.

Bir çox bölgələrdə əvvəllər aktiv olan bulaqların quruması və ya tamamilə yoxa çıxması məhz bu amillərlə əlaqələndirilir. Xüsusilə kənd ərazilərində yaşayan insanlar uzun illər istifadə etdikləri su mənbələrinin birdən-birə sıradan çıxması problemi ilə qarşılaşırlar.

Ekspertlərin fikrincə, belə müdaxilələr yalnız ekologiyaya zərər vurmur, həm də insanların sosial rifahına təsir edir. Çünki kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və gündəlik məişət ehtiyacları üçün su əsas resurslardan biridir. Su ehtiyatlarının azalması isə insanların həyat şəraitini daha da çətinləşdirir.

Sənaye tullantıları və çirklənən çaylar

Müasir dünyada su hövzələrinə yönələn əsas təhlükələrdən biri sənaye tullantılarıdır. Bir sıra müəssisələrdə istehsal zamanı yaranan tullantılar tam təmizlənmədən çaylara, göllərə və digər su hövzələrinə axıdılır.

Kimyəvi maddələr, ağır metallar və müxtəlif toksik birləşmələr suyun tərkibinə mənfi təsir göstərir. Bunun nəticəsində həmin sularda yaşayan canlıların sayı azalır, balıq ehtiyatları məhv olur və təbii ekoloji tarazlıq pozulur. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, bəzi hallarda çirklənmiş su hövzələrinin özünü bərpa etməsi üçün uzun illər tələb olunur.

Sənaye tullantılarının yaratdığı təhlükə yalnız su ilə məhdudlaşmır. Çünki çirklənmiş su torpağa qarışaraq kənd təsərrüfatı məhsullarına da təsir edir. Beləliklə, zərərli maddələr qida vasitəsilə insan orqanizminə daxil olur və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb yaradır.

Kanalizasiya suları və dəniz ekosistemi

İri şəhərlərdə müşahidə olunan əsas problemlərdən biri də kanalizasiya sularının birbaşa dənizə və digər su hövzələrinə axıdılmasıdır. Dünyanın bir çox ölkəsində bu məsələ aktual olaraq qalır. Əhalinin sıx yaşadığı iri şəhərlərdə tullantı sularının həcmi olduqca yüksəkdir.

Bəzi inkişaf etmiş dövlətlərdə kanalizasiya suları xüsusi təmizləyici sistemlər vasitəsilə emal edildikdən sonra təbiətə buraxılır. Lakin bir çox bölgələrdə bu proses tam şəkildə həyata keçirilmədiyi üçün çirkli sular birbaşa su hövzələrinə qarışır.

Ekspertlər bildirirlər ki, kanalizasiya tullantılarının dənizə axıdılması dəniz ekosisteminə ciddi ziyan vurur. Çünki həmin suların tərkibində müxtəlif bakteriyalar, viruslar və kimyəvi maddələr mövcuddur. Bu maddələr dənizdə yaşayan canlıların həyatına təhlükə yaradır.

Eyni zamanda tullantı suları mikroorqanizmlərin sürətlə artmasına şərait yaradır. Bu isə həm ekoloji vəziyyəti ağırlaşdırır, həm də insan sağlamlığı üçün ciddi risklər formalaşdırır.

Dəniz suyunda bakteriyaların artması

Son illərdə dəniz suyunda bakteriya və mikrobların çoxalması ilə bağlı problemlər daha çox gündəmə gəlir. Xüsusilə yay mövsümündə aparılan monitorinqlər zamanı bəzi çimərlik ərazilərində suyun normativ göstəricilərə cavab vermədiyi aşkarlanır.

Azərbaycanda da hər il çimərlik mövsümü başlamazdan əvvəl dəniz suyunun keyfiyyəti yoxlanılır. Bir sıra hallarda bəzi çimərliklərdə bakteriya və mikroorqanizmlərin normadan artıq olduğu müəyyən edilir. Mütəxəssislər bunu əsasən kanalizasiya və tullantı sularının dənizə axıdılması ilə əlaqələndirirlər.

Dəniz suyunun çirklənməsi insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükələr yaradır. Belə sularda çimmək dəri problemlərinə, bağırsaq infeksiyalarına və digər xəstəliklərə səbəb ola bilər.

Tullantıların canlı aləmə təsiri

Su hövzələrinin çirklənməsi təkcə insanlara deyil, bütün canlı aləmə mənfi təsir göstərir. Çaylarda, göllərdə və dənizlərdə yaşayan canlılar tullantıların təsirindən kütləvi şəkildə məhv ola bilir.

Neft tullantıları, kimyəvi maddələr və plastik qalıqlar suyun oksigen balansını pozur. Nəticədə balıqlar və digər su canlıları yaşamaq üçün uyğun mühit tapa bilmirlər. Bəzi hallarda isə nadir canlı növləri tamamilə yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşir.

Ekoloqlar bildirirlər ki, bir su hövzəsində yaranan çirklənmə zamanla daha geniş ərazilərə yayıla bilər. Çünki çaylar və digər su sistemləri bir-biri ilə əlaqəlidir. Buna görə də lokal problem sonradan regional ekoloji təhlükəyə çevrilə bilir.

İqlim dəyişiklikləri və su ehtiyatları

Su ehtiyatlarının çirklənməsi iqlim dəyişiklikləri fonunda daha böyük təhlükə yaradır. Temperaturun yüksəlməsi və quraqlığın artması mövcud su ehtiyatlarını azaldır. Belə vəziyyətdə mövcud su mənbələrinin də çirklənməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə təmiz içməli su uğrunda rəqabət daha da güclənəcək. Bu səbəbdən indidən su ehtiyatlarının qorunması istiqamətində ciddi tədbirlər görülməlidir.

Beynəlxalq təşkilatların çağırışları

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumlar hər il ekoloji vəziyyətlə bağlı hesabatlar yayımlayırlar. Həmin hesabatlarda su mənbələrinin çirklənməsinin insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə yaratdığı xüsusi vurğulanır.

Araşdırmalar göstərir ki, çirkli su səbəbindən hər il milyonlarla insan müxtəlif xəstəliklərə yoluxur. Xüsusilə bakterioloji xəstəliklərin artması ekoloji problemlərlə birbaşa əlaqələndirilir.

Bu səbəbdən beynəlxalq təşkilatlar dövlətləri ətraf mühitin qorunması sahəsində daha ciddi addımlar atmağa çağırırlar. Su ehtiyatlarının qorunması, tullantıların düzgün idarə olunması və ekoloji nəzarətin gücləndirilməsi əsas prioritetlərdən biri hesab edilir.

Gələcək üçün vacib addımlar

Ekspertlər hesab edirlər ki, su ehtiyatlarının qorunması üçün həm dövlət qurumları, həm müəssisələr, həm də vətəndaşlar məsuliyyət daşıyırlar. İlk növbədə sənaye tullantılarının nəzarətsiz şəkildə təbiətə axıdılmasının qarşısı alınmalıdır.

Kanalizasiya sistemlərinin yenilənməsi, müasir təmizləyici qurğuların qurulması və tullantıların təkrar emal imkanlarının genişləndirilməsi də mühüm məsələlər sırasındadır. Bununla yanaşı, əhali arasında ekoloji maarifləndirmə işlərinin gücləndirilməsi vacib hesab olunur.

Çünki ekoloji problemlər yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də həyatına təsir göstərir. Əgər təbiətin qorunması istiqamətində vaxtında ciddi tədbirlər görülməzsə, gələcəkdə bəşəriyyət daha ağır ekoloji və epidemioloji problemlərlə qarşılaşa bilər.

Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.