Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin keçirdiyi brifinqdə səsləndirdiyi “Vətəndaş evini çayın o tayında tikirsə, dövlət körpü salmalıdır?” fikirləri sosial şəbəkədə müzakirə mövzusuna çevrilib. İstifadəçilər hər məsuliyyəti valideynlərin üzərinə atılmasının doğru olmadığını bildirirlər.

Mövzu ilə bağlı Pravda.az-a açıqlama verən təhsil eksperti İlham Əhmədov bildirib ki, təhsildəki problemləri vətəndaşın üzərinə qoymaq olmaz.

Onun sözlərinə görə, təhsil idarəçiliyində bəzən elə yanaşma müşahidə olunur ki, sistemdə yaranan problemin səbəbi vətəndaşın davranışında axtarılır: “Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin “Vətəndaş evini çayın o tayında tikirsə, dövlət körpü salmalıdırmı?” məzmunlu yanaşması bu baxımdan sosial şəbəkələrdə müzakirə yaratmış, vətəndaşlar onu bu fikrinə görə tənqid ediblər. Biz sosial dövlətik. Bu halda təhsil naziri “vətəndaş niyə çayın o tayındadır” sualı verməli deyil, “biz vətəndaşın təhsil hüququnu necə təmin edəcəyik” haqqında danışmalıdır. “Vətəndaş evini çayın o tayında tikirsə, dövlət körpü salmalıdır?” ifadəsi ilk baxışda adi məişət və infrastruktur məsələsi kimi görünə bilər. Lakin təhsil kontekstində bu yanaşma daha ciddi sual yaradır: vətəndaşın təhsil hüququnun təmin edilməsində hökumətin məsuliyyəti harada başlayıb, harada bitir? Məsələyə yalnız “vətəndaş öz evini harada tikib?” prizmasından yanaşmaq düzgün deyil. Çünki hökumətin vəzifəsi yalnız mövcud reallığa reaksiya vermək deyil, insanların fundamental hüquqlarını həyata keçirə biləcəyi sosial infrastrukturu yaratmaqdır. Təhsil də məhz belə fundamental sahələrdən biridir. Əlbəttə, hökumət  bütün fərdi seçimlərin nəticələrini avtomatik olaraq öz üzərinə götürə bilməz. Şəhərsalma, yaşayış yeri seçimi, sosial məsuliyyət və fərdi qərarlar müəyyən hüquq və öhdəliklər yaradır. Lakin təhsil məsələsində vəziyyət prinsipial olaraq fərqlidir. Çünki təhsil sadəcə vətəndaşın şəxsi seçimi deyil, konstitusion hüquqdur. Bu səbəbdən hökumətin vəzifəsi “vətəndaş harada yaşayırsa, öz problemini özü həll etsin” yanaşması düz deyil. Əksinə, dövlət bütün vətəndaşlar üçün keyfiyyətli və əlçatan təhsil imkanlarının yaradılmasına görə institusional məsuliyyət daşıyır. Burada əsas məsələ “körpü” metaforasının özündə deyil, idarəetmə fəlsəfəsindədir. Əgər sistemdə müəyyən qrup uşaqlar məktəbə çatmaqda, keyfiyyətli təhsil almaqda və ya təhsil xidmətlərindən bərabər istifadə etməkdə çətinlik çəkirsə, dövlət ilk növbədə problemin sistemli səbəblərini araşdırmalıdır.  Çünki dövlətin əsas funksiyalarından biri məhz fərdi imkanların qeyri-bərabərliyini kompensasiya edən ictimai qurumlar  yaratmaqdır”.

Ekspertin sözlərinə görə, təhsil siyasətində “vətəndaş özü məsuliyyət daşımalıdır” tezisinin geniş tətbiqi düz yanaşma deyil: “Belə yanaşma sosial bərabərsizliyi daha da dərinləşdirə bilər. Maddi imkanı, yaşayış yeri, ailə vəziyyəti və sosial kapitalı fərqli olan ailələr eyni təhsil imkanlarına malik deyillər. Dövlət siyasətinin məqsədi bu fərqləri nəzərə almadan hamıya eyni məsuliyyəti yükləmək yox, bərabər imkan yaratmaqdır. Müasir təhsil idarəçiliyində buna  ədalətli imkanlar prinsipi deyilir. Bərabərlik hər kəsə eyni xidməti göstərməkdirsə, ədalətlilik müxtəlif ehtiyacları nəzərə alaraq hər kəsin keyfiyyətli təhsil əldə etməsinə şərait yaratmaqdır. Məsələnin digər mühüm tərəfi məsuliyyətin bölüşdürülməsidir. Təhsildə məsuliyyət yalnız valideynin və ya şagirdin üzərinə qoyula bilməz. Burada  dövlət → təhsil idarəetməsi → məktəb → müəllim → valideyn → şagird  zəncirinin hər bir həlqəsinin konkret məsuliyyəti olmalıdır. Dövlətin vəzifəsi sistem yaratmaq, maliyyələşdirmək, əlçatanlığı təmin etmək və keyfiyyətə nəzarət etməkdir. Məktəbin vəzifəsi keyfiyyətli təlim təşkil etməkdir. Müəllimin vəzifəsi peşəkar tədris aparmaqdır. Valideynin vəzifəsi uşağın təhsilinə dəstək verməkdir. Şagirdin vəzifəsi isə öyrənmək və öz imkanlarından istifadə etməkdir. Bu məsuliyyətlərdən hər hansı birinin digərlərinin hesabına şişirdilməsi düzgün deyil. Ən təhlükəli yanaşma isə sistem problemini fərdi məsuliyyət kimi təqdim etməkdir. Əgər məktəb uzaqdadırsa, nəqliyyat sistemi dövlətin problemidir. Əgər regionda keyfiyyətli məktəb çatışmırsa, bu regional təhsil siyasətinin problemidir. Əgər müəllim çatışmırsa, bu kadr siyasətinin problemidir. Şagirdin təhsil nəticələri zəifdirsə, yanlız şagirdi günahlandırmaq əvəzinə kurikulum, müəllim hazırlığı, tədris metodikası və məktəb mühiti də araşdırılmalıdır. Deməli, dövlətin vəzifəsi hər bir fərdi problemin həllini öz üzərinə götürmək deyil, elə bir sistem yaratmaqdır ki, vətəndaşın fundamental hüququ onun yaşadığı yerdən, sosial vəziyyətindən və ailəsinin imkanlarından həddindən artıq asılı olmasın”.

İ.Əhmədov vurğulayıb ki, vətəndaş təhsil problemləri ilə üzləşməməlidir: “Bu yanaşma məsuliyyəti vətəndaşdan dövlətə ötürmək deyil. Bu, hər bir subyektin öz konstitsiya  və təşkilati məsuliyyətini düzgün müəyyənləşdirməkdir. Nəticə etibarilə, keyfiyyətli təhsil vətəndaşa göstərilən lütf deyil, onun hüququdur. Dövlətin vəzifəsi isə bu hüququ kağız üzərində tanımaqla kifayətlənməmək, onu real və bərabər imkanlara çevirməkdir. Təhsildə dövlətin əsas vəzifəsi vətəndaşa “niyə burada yaşayırsan?” sualını vermək deyil. Dövlət vətəndaşın harada yaşamasından asılı olmayaraq, onun övladına keyfiyyətli təhsili  təmin etməlidir. Çünki təhsil hüquqdur, keyfiyyətli təhsilin təmin edilməsi isə dövlət siyasətinin əsas məsuliyyətlərindən biridir”.

Şəhanə Qədirli