“2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında əldə edilmiş razılaşmalar Cənubi Qafqazın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını müəyyənləşdirən mühüm hadisə oldu. ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəstəyi ilə keçirilən Sülh Sammitinin birinci ildönümündə tərəflərin telefon danışığı isə həmin prosesin keçdiyi yolu qiymətləndirmək baxımından xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bir il əvvəl Vaşinqtonda ifadə olunan siyasi iradə artıq Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin konkret iqtisadi və kommunikasiya müstəvisində özünü göstərən nəticələr formalaşdırıb. Bu telefon danışığının mühüm cəhəti ondan ibarətdir ki, tərəflər ötən ilin nəticələrini yalnız diplomatik təmasların intensivliyi və siyasi bəyanatlarla məhdudlaşdırmayıblar. Azərbaycanla Ermənistan arasında iqtisadi və ticari əlaqələrin genişlənməsi, Azərbaycanın neft məhsullarının Ermənistan bazarına çıxarılması, tranzit yüklərin Azərbaycan ərazisindən Ermənistan istiqamətində və əks istiqamətdə daşınması sülh prosesinin artıq praktiki məzmun qazandığını nümayiş etdirir. Başqa sözlə, siyasi müstəvidə əldə olunan razılaşmaların iqtisadi müstəvidə qarşılıqlı maraqlar yaratması sülhün davamlılığı üçün daha möhkəm zəmin formalaşdırır. Məhz bu məqam Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində baş verən dəyişikliklərin mahiyyətini anlamaq üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər regionun iqtisadi və nəqliyyat potensialı siyasi qarşıdurmanın yaratdığı məhdudiyyətlərdən təsirlənib. İndi isə həmin məkanın qarşılıqlı ticarət, tranzit və kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi gündəmə gəlir. Belə transformasiya sülhün yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi qəbul edilməsindən daha geniş perspektivə keçidi ifadə edir: sülh iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə, iqtisadi əlaqələr isə sülhün sosial və siyasi dayaqlarının möhkəmlənməsinə xidmət edir”.

Bu sözləri Pravda.az-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Rövşən Muradov deyib.

R. Muradovun sözlərinə görə, Vaşinqtonda razılaşdırılmış TRIPP marşrutunun icrası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: “Söhbət yalnız yeni nəqliyyat xəttinin yaradılmasından getmir. TRIPP-in reallaşması Cənubi Qafqazın kommunikasiya xəritəsinə yeni məzmun gətirə, Azərbaycanı Naxçıvanla daha səmərəli şəkildə əlaqələndirə və regionu beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin daha fəal hissəsinə çevirə bilər. Buna görə də bu layihənin siyasi nəticələri onun iqtisadi nəticələri qədər əhəmiyyətlidir. Nəqliyyat bağlantılarının genişlənməsi dövlətlər arasında fiziki məsafələri azaltmaqla yanaşı, qarşılıqlı iqtisadi maraqları da artırır. Azərbaycanın neft məhsullarının Ermənistana ixracı və tranzit daşımalarının həyata keçirilməsi ilə TRIPP gündəliyinin paralel şəkildə irəliləməsi mühüm bir tendensiyanı ortaya qoyur: Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində sülhün praktiki dəyəri artıq konkret iqtisadi fəaliyyətlər üzərindən ölçülə bilir. Bu, regional əməkdaşlığın gələcək modelinin əsas elementlərindən biridir. Qarşılıqlı ticarətin, enerji təminatının və nəqliyyat bağlantılarının genişlənməsi dövlətlər arasında münasibətləri siyasi qərarlardan daha geniş iqtisadi maraqlar sisteminə daxil edir. Burada ABŞ Prezidenti Donald Trampın və Amerika Birləşmiş Ştatları Hökumətinin rolunun tərəflər tərəfindən xüsusi vurğulanması da diqqətəlayiqdir. Vaşinqtonun siyasi dəstəyi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin beynəlxalq müstəvidə möhkəmlənməsinə ciddi impuls verib. Lakin əldə olunan siyasi nəticələrin davamlılığı bundan sonrakı mərhələdə tərəflərin üzərinə düşən öhdəliklərin ardıcıl icrasından, regional kommunikasiya layihələrinin reallaşdırılmasından və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsindən asılı olacaq. Bu mənada avqustun 8-də baş tutan telefon danışığı yalnız Vaşinqton Sülh Sammitinin ildönümü münasibətilə keçirilmiş siyasi təmas kimi qiymətləndirilə bilməz. Danışığın məzmunu son bir ildə Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində baş verən struktur dəyişiklikləri nümayiş etdirir. Bir il əvvəl əsas gündəmi sülhün siyasi təminatları təşkil edirdisə, bu gün həmin sülhün iqtisadi və kommunikasiya dayaqlarının qurulması məsələsi ön plana çıxır”.

Deputat bildirib ki, nəticə etibarilə, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin yeni mərhələsi siyasi razılaşmaların real regional əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsi ilə xarakterizə olunur: “Azərbaycanın enerji, tranzit və kommunikasiya imkanlarının Ermənistanla münasibətlərin normallaşması prosesinə daxil olması Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi qarşılıqlı asılılıq modeli yarada bilər. Bu proses uğurla davam etdirildiyi təqdirdə, Vaşinqtonda formalaşdırılmış siyasi iradə yalnız iki dövlət arasında münasibətlərin normallaşmasına xidmət edən nəticə ilə məhdudlaşmayacaq, bütövlükdə Cənubi Qafqazın geoiqtisadi arxitekturasının yenilənməsinə təsir göstərən amilə çevriləcək. Beləliklə, Vaşinqton görüşünün birinci ildönümündə əsas siyasi nəticə sülhün əldə olunması faktından daha geniş məna daşıyır: sülh artıq regional iqtisadi əlaqələrin, enerji əməkdaşlığının və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı üçün praktiki platformaya çevrilir. Bu isə Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması baxımından ən mühüm perspektivlərdən biridir”.

Şəhanə Qədirli