Azərbaycanın sentyabrın 27-də başlatdığı 44 günlük Vətən müharibəsi noyabrda imzalanan üçtərəfli sazişlə başa çatdı, Ermənistan faktiki məğlubiyyətini qəbul etdi, əraziyə sülhməramlılar gətirildi. Dekabrın 1-nə qədər isə iki mərhələ - üç rayonun savaşsız Azərbaycan dövlətinə qaytarılması prosesi müşahidə olundu. Hazırda tərəflər arasında Qarabağa dair üçüncü mərhələ, siyasi-diplomatik mübarizə gedir.
Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin müsahibəsini təqdim edirik:
Müsahibəni təqdim edirik:
- Sentyabrın 27-də başlanan müharibə faktiki olaraq noyabrın 10-da üçtərəfli sazişlə yekunlaşıb. Bundan sonrakı mərhələ dekabrın 1-nə qədər çəkib və Ermənistan üç rayonumuzu - Ağdam, Kəlbəcər və Laçını döyüşsüz qaytarıb. Dekabrın 1-dən proses siyasi-diplomatik mərhələyə daxil oldu. Siz bu mərhələni və gedişatı necə qiymətləndirirsiniz?
- Əslində təsəvvür edirdim ki, atəşkəs haqqında birgə bəyanat imzalandıqdan sonra Ermənistan kapitulyasiyaya gedir və bu sənədi imzalamaqla bizim ərazi bütövlüyümüzü tanıyır və bu prinsip əsasında həllinə razılıq verir. Prezident də açıq bəyan etmişdi ki, nə status-kvodan, nə də hər hansı bir statusdan söhbət gedə bilməz. Sonradan Vladimir Putinin “biz danışmışıq və razılaşmışıq ki, status-kvo saxlanılacaq və status məsələsini gələcək rəhbərlər həll edəcək” fikirləri vəziyyəti bir qədər mürəkkəbləşdirdi. Bundan sonra Rusiya sülhməramlılarının gəlib qondarma rejimin nümayəndələri ilə tərəf kimi danışması əslində onların süıhməramlı missiyasına zidd idi. Çünki BMT-nin sülhməramlı əməliyyatlar departamentinin rəsmi sənədi var. Bu sənəddə qeyd edilir ki, BMT sülhməramlıları əsasən üç missiyanı yerinə yetirir. Əlbəttə, ilk olaraq hər iki münaqişə tərəfinin razılığı olmalıdır. Yəni tərəflər sülh istəyir və sülhməramlılar da ora gəlir ki, təxribatlar baş verməsin. Başqa sözlə, rəsmi iradənin əleyhinə proses baş verməsin və münaqişə yenidən alovlanmasın. Bunun üçün birincisi, tərəflərin razılığı lazımdır. İkincisi, sülhməramlılar bitərəfliyini qoruyub saxlamalıdır. Üçüncüsü, tərəflərə qarşı güc tətbiq etməməlidirlər. Sülhməramlılar yalnız özləri hücuma məruz qaldıqları halda müdafiə məqsədilə silah tətbiq edə bilərlər. Yəni sülhməramlıların məqsədi güc tətbiq etməkdən ibarət deyil. Hazırda BMT dünyanın 13 bölgəsində sülhməramlı missiya həyata keçirir və onun illik büdcəsi də təqribən 8 milyard dollardır. Sözümün canı odur ki, sülhməramlıların statusunun nədən ibarət olduğu beynəlxalq sənədlə müəyyənləşir. Bununla eyni zamanda sülhməramlılar əsasən üç missiyanı yerinə yetirir.
Birincisi, sülhü qoruyub saxlamaq missiyasıdır, bizdə olan sülhməramlılar bu statusa malikdir. İkincisi, sülhyaratma missiyasıdır. Yəni sülh yoxdur, amma sülhməramlılar BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə hansısa bölgəyə daxil olur, güc tətbiq edir, münaqişə tərəflərini ayırır.
Üçüncüsü, sülhə məcburetmə missiyasıdır. Məsələn, Liviyada sülhə məcburetmə missiyası oldu. Bizdə nə sülhyaratma, nə də sülhə məcburetmə missiyasıdır. Burada olan sülhməramlılar sülhü qoruyub saxlama missiyasını həyata keçirir. Lakin bu, birgə bəyanatda öz əksini tapmayıb. Sənəddə yalnız qeyd edilir ki, sülhməramlılar gəlir. Sülhməramlılar digər tərəf kimi yalnız Ermənistanla əməkdaşlıq edə bilərlər. Əslində sülhməramlıların gedib Arayik Arutyunyanla görüşməsi, qurama rejimin "bayrağı" altında foto çəkdirməsi sülhyaratma missiyasına ziddir.
Mən sənəd imzalandıqdan sonra parlamentdə çıxış edərək bildirdim ki, bir qrup insan rus sülhməramlılarının bölgəyə daxil olmasını həm beynəlxalq, həm də milli qanunvericiliyə zidd hesab edirlər. Qeyd etdim ki, əslində bu, belə deyil. Azərbaycanın xarici ölkələrdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sülhməramlı əməliyyatlarda iştirakına aid qanun var. Qanun 2010-ci ildə qəbul edilib. Bu qanunda bizim Silahlı Qüvvələrinin səlahiyyətləri, hansı qaydada göndərildiyi və sair müəyyən edilirir.
Amma Azərbaycana sülhməramlıların gəlməsinə dair həmin qanunda cəmi bir müddəa var. Səhv etmirəmsə, qanunun 4.4-cü bəndində qeyd edilir ki, Azərbaycan öz ərazisində sülhməramlı əməliyyatların keçirilməsi üçün xarici dövlətlərə və beynəlxalq təşkilatlara müraciət edə bilər. Amma bu müraciətin mexanizmi nəzərdə tutulmayıb. Mən ona görə təklif etdim ki, xarici sülhməramlıların Azərbaycanda iştirakı haqda qanun qəbul edək və ya mövcud qanuna bir fəsil əlavə edək. Burada nəzərdə tutulsun ki, sülhməramlıların statusu nədən ibarət olur, onlar hansı formada dəvət olunur. Əlbəttə, dövlət adından müqavilələri dövlət başçısı imzalayır, prezident qəbul edir və ya qəbul etmir.
Amma xaricə sülhməramlılar göndəriləndə Milli Məclis bu prosesdə iştirak edir. Əslində xaricə silahlı qüvvələrin göndərilməsinə biz parlament olaraq razılıq veririksə, ölkəyə gələn qüvvələr üçün də razılıq verməliyik. Mən təklif etdim ki, bu cür hallar qanunda nəzərdə tutulsun. Bu, həm də nümayəndəli orqanın prezidentlə məsuliyyəti bölüşməsi deməkdir. Həm də qanunda sülhməramlıların statusu müəyyən olunsun. Yəni sülhməramlılar bura hansı mandatla gəlib: sülhyaratma, sülhə məcburetmə və ya sülhü qoruma missiyası ilə. Bir daha vurğulayım ki, müharibədən sonra sülhməramlılar əslində sülhü qorumaq missiyası ilə bura gəlib. Yəni tərəflər özləri sülhə razılaşır və sülhməramlılar da gəlib ərazidə dayanır ki, sülh pozulmasın.
Həmçinin bizim 2010-cu ildə qəbul etdiyimiz Hərbi Doktrinanın 4.29-cu bəndi var. Həmin bənddə qeyd edilir ki, Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr istisna olmaqla Azərbaycan ərazisində xarici dövlətlərin hərbi iştirakına icazə verilmir. Amma istisna hal kimi müəyyən olunub ki, hərbi-siyasi vəziyyətdə əsaslı dəyişiklik olduqda müvəqqəti olaraq xarici hərbi iştiraka icazə verilə bilər. Amma müvəqqəti müddətin nə qədər olması yenə də qanunla müəyyənləşmir. Əslində 100 il də müvəqqətidir, əbədi deyil. Əlbəttə, gündəlik danışığımızda bilirik ki, hər bir məfhumun məna yükü var. Biz anlayırıq ki, müvəqqəti dedikdə təqribən söhbətin hansı müddətdən getdiyi bəllidir. Bu olsun 5 və ya 10 il. Sözsüz ki, 50 və ya 100 il ola bilməz. Buna heç bizim ömrümüz də çatmaz. Onun üçün mən təkliflər etdim ki, qanunda bu məsələyə də aydınlıq gətirilsin.
Həm də qanunda BMT-nin əsas prinsipləri öz əksini tapsın. Bu halda bilinsin ki, sülhü qoruma missiyası zamanı rus sülhməramlıların statusu nədən ibarətdir. Orada ev tikməkdən, humanitar yardım etməkdən və ya erməni qaçqınlarını İrəvandan Xankəndinə daşımaqdan ibarət ola bilər. Yeri gəlmişkən, 10 noyabrda imzalanan sazişdə qeyd edilib ki, qaçqınların geri qaytarılması işi ilə BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının Bakıdakı nümayəndəliyi məşğul olmalıdır. Amma bir çox hallarda görürük ki, sülhməramlılar İrəvanda camaatı avtobusa mindirib Xankəndinə gətirirlər. Bu statusun aşılması deməkdir. Mən hesab etmirəm ki, sülhməramlıların səlahiyyətini aşması varsa, dərhal buna görə Rusiya ilə düşmən olmalıyıq. Qətiyyən yox. Lakin Rusiya rəsmiləri ilə bu məsələləri aydınlaşdırmalı, müzakirələr aparmalıyıq. Lazım gəlsə, Azərbaycanın müvafiq dövlət adamları Moskvaya səfər etməli, onlar bura dəvət olunmalıdır. Yəni əlaqələr intensivləşməlidir. Baxın, üçtərəfli saziş imzandıqdan sonra Ermənistan prezidenti başda olmaqla bir neçə dövlət adamı Moskvaya səfər edib. Bizdən səfər edən olmayıb.
Bu mənada hesab edirəm ki, diplomatik təmasları gücləndirməliyik. Danışıqlar masası arxasında problemlər öz həllini tapmalıdır. Həm də sülhməramlılar iki dövlətin - Azərbaycan və Ermənistan arasında yerləşdirilməyib. Sülhməramlılar Qarabağda yaşayan etnik ermənilərlə Azərbaycanın digər əraziləri arasında yerləşib. Rusiya Prezidenti Putin də dəfələrlə deyib ki, Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tərkib hissəsidir, onlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyırlar. Hətta hərbi əməliyyatlar zamanı Putin dedi ki, biz müdaxilə edə bilmərik,çünki hərbi əməliyyatlar Azərbaycan ərazisində aparılır. Sülhməramlılar da Ali Baş Komandanlarının bu mövqeyindən çıxış etməlidirlər. Əgər bura Azərbaycanın ərazisidirsə, orada Azərbaycanın qanunları tətbiq edilməlidir. Sülhməramlılar ermənilərin yaşadığı kənd, qəsəbə və rayonların tədricən Azərbaycanın yuridiksiyasına qaytarılması istiqamətində fəaliyyət göstərilməlidir. Birgə bəyanatda qeyd edilirdi ki, erməni silahlı qüvvələrinin ərazini tərk etməsilə paralel sülhməramlılar gəlir. Lakin sülhməramlılar gəlib, amma erməni silahlı qüvvələri hələ də ordadır. Biz gördük ki, son insident zamanı ermənilər Xocavəndin Çaylaqqala və Köhnə Tağlar kəndlərində təxribata əl atdılar. Bəlli oldu ki, orada təxribat edənlər Ermənistan ordusunun əsgər və zabitləridir. Deməli, erməni silahlı qüvvələri hələ də Azərbaycan ərazilərini tərk etməyiblər. Bu da istər-istəməz Azərbaycan cəmiyyətində narazılıq yaradır. Bunu da danışıqlar yolu ilə həll etmək lazımdır. Təbii olaraq Azərbaycan təxribatın qarşısını aldı, ordumuz həmin iki kəndi nəzarətə götürüb.
Üstəlik Qubadlı və Zəngilanın bəzi kəndlərində ermənilərin qaldığı haqda xəbərlər yayılır. Qanunsuz məskunlaşdırılan kəndlərdə... Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumata görə, onlar yaza qədər vaxt istəyib, guya indi qış olduğundan çətindir. Bilirsinizmi, işğal edilən ərazinin məskunlaşdırılması hərbi cinayətdir. Belə ağır cinayət hadisəsinə humanist münasibət olmamalıdır. Onlar dərhal bizim torpaqları tərk etməlidir.
Hesab edirəm ki, həm də gündəlik baş verən hadisələrlə bağlı ictimaiyyəti məlumatlandırmaq lazımdır. Necəki 44 günlük müharibə zamanı bu yüksək səviyyədə edilirdi.
- Qüdrət bəy, bir neçə il əvvəl siz deyirdiniz ki, əslində Azərbaycan Qarabağ danışıqlarını Rusiya ilə aparmalıdır. Hətta buna görə sizə hücumlar oldu, tənqidlərə məruz qaldınız. Necə düşünürsünüz, nəticə olaraq dedikləriniz baş verdimi?
- Bəli, mən illər əvvəl belə təkliflə çıxış etmişdim. Hətta qeyd etmişdim ki, Qarabağda tam suverenliyimizi bərpa edək və lazım gəlsə, Azərbaycanda, Qəbələdə bir zamanlar olduğu Rusiya hərbi bazasını yaradaq. Niyə? Çünki hərbi bazanın statusu dəqiq məlum olur və onun ölkənin daxili siyasətinə müdaxilə etmək, münaqişəni qızışdırmaq imkanı çox məhdud olur, nəinki münaqişə bölgəsində yerləşən sülhməramlıların... Bu mənada dediyim təklif sərfəli variant idi. Biz Qarabağda mütləq suverenliyimizi təmin edirik, əvəzində Rusiyanın hərbi bazası olur və ya Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv oluruq. Amma indi biz Qarabağ üzərində tam suverenliyimizi bərpa etməmişik, həm də təhlükəli variantda sülhməramlılar ölkəyə gəlib. Fikrimcə, mənim təklifim də maraqlarımıza tam cavab verirdi.
Həm də bəzi adamlar özlərini başadüşməzliyə vurur, bu da mənin günahım deyil. Bəziləri qərəzdən, bəziləri anlaşılmazlıqdan, bəziləri həqiqətən başa düşmürlər ki, bizim torpaqlarımız Rusiya Ermənistanı müdafiə etdiyindən işğal altında qalırdı. Prezident İlham Əliyev də deyirdi ki, bizi Ermənistanla təkbətək buraxın. Özünüzdən mif yaratmısınız ki, guya güclü ordunuz var, gəlin təkbətək döyüşək. Cənab Prezident əgər deyirsə ki, gəlin təkbətək döyüşək, deməli sənin arxanda başqası var. O dövrdə mən əslində deyirdim ki, tərəf Rusiyadır, onunla danışmaq lazımdır. Bu mənada məncə, siyasətdən uzaq, sadəlövh və elementar düşünmək imkanların məhdud olmalıdır ki, sən Azərbaycanın siyasi, diplomatik sahədə danışıqlar aparmadan, hazırlıq görmədən Ermənistanın təxribatına əks-hücumla cavab verə biləcəyini düşünəsən. Bəziləri yenə də özlərini başqa cür aparır, deyirlər ki, biz niyə Xankəndinə daxil olmadıq və s.
