Yeni maliyyə ili ən çox müzakirə edilən iki hadisə ilə başladı: Birincisi, Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) 1,5 və 50 manatlıq nominallı yenilənmiş əskinasların dövriyyəyə buraxılmasına başladı; İkincisi, yanvarın 1-də AMB-nin banklara problemli borclara görə cərimə tətbiq edilməməsi və bu vaxtı bitmiş hesab etməməsi tövsiyəsinin müddəti bitdi. Baş verənlərlə bağlı AYNA-nın suallarını bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert, hüquqşünas Əkrəm Həsənov cavablandırıb:
- Yeni il Mərkəzi Bankın elan etdiyi, nominal dəyəri 1,5 və 50 manat olan yenilənmiş əskinasların buraxılması ilə başladı. Əskinasların dizaynı bir qədər dəyişdi və AMB rəhbəri Elman Rüstəmovun mənasız, həm də tamamilə qanunsuz müəllif hüququ işarəsi – imzası qaldı. Dövlət başçısının və ya Mərkəzi Bankın rəhbərinin imzası, əskinasın qızılla dəyişdirilə biləcəyi qarantiyası mənasını verdiyi üçün, təxminən 70 il əvvəl əhəmiyyətli idi. Artıq mövcud olmayan bir öhdəlikdir. Ötən əsrin 70-ci illərindən bəri, yuxarıda göstərilənlər - mərkəzi bankların belə öhdəlikləri dünyanın heç bir yerində müşahidə edilmir.
Bəzi banknotlarda imzalar hələ də qorunur, lakin bunlar bir cür ənənələrə sahib köhnə əskinaslardır. Artıq belə bir sistem olmasa da, valyutamızda qalır. Yəni Rüstəmovun imzası heç bir məna vermir, heç bir öhdəlik nəzərdə tutmur və bu səbəbdən əskinas üzərində varlığı tamamilə anlaşılmazdır. İçərisində latın “C” hərfi olan bir dairə şəkilli müəllif hüququ işarəsi ilə əlaqədar olaraq deyə bilərəm ki, qüvvədə olan müəllif hüququ qanununda banknotların müəllif hüququ obyektləri ola bilməyəcəyi xüsusi olaraq bildirilir. Bu səbəbdən milli əskinasların müəllif hüquqları qanunsuzdur.
- Yeni ilin əvvəlindən Mərkəzi Bankın kreditlər üzrə gecikmiş ödənişlərə görə faiz tutmamaq tövsiyəsinin müddəti bitdi. Əsas bankın bu tövsiyyənin yenilənəcəyini gözləmək olarmı?
- Nədənsə, Mərkəzi Bank ili tamamilə uyğun olmayan bir mövzu - əskinaslarla başladı. Ən ağrılı şey, əlbəttə ki, pandemiya fonunda problemli kreditlərdir. Keçən ilin aprel ayında Mərkəzi Bank banklara kreditlərdə gecikmələri saymamağı, bunun üçün cərimə və penilər ödəməməyi və müştərilərin kredit tarixçələrini pozmamağı tövsiyə etdiyini xatırlayırıq. Tənzimləyici bu tövsiyəni sentyabr ayında bu ilin əvvəlinə qədər uzatdı. Bununla birlikdə, yeni ildə AMB-nin belə bir təşəbbüsü yenilənmədi, baxmayaraq ki, keçən ilin payızında bu tövsiyə müddəti 1 oktyabrda bitdiyindən, 30 sentyabrda təcili olaraq edildi. Yəni o zaman əlavə sualların yaranmaması üçün qərar təxirə salınmadan verilmişdi.
Göründüyü kimi, bu dəfə Mərkəzi Bank yeni ildə tövsiyəsini yeniləmək fikrində deyil, bu da borcalanlar üçün artıq güzəştlərin olmaması deməkdir. Aydındır ki, bir çox banklar hələ də bu tövsiyəyə əməl etmədi, müştərilərə yazıb, xatırlatdı, borcunu tələb etdi. Lakin buna baxmayaraq, heç bir aktiv hərəkət etmədilər və məhkəmələrə baş vurmadılar. Yalnız müştərilərə zəng etdilər, onlara təzyiq göstərməyə çalışdılar. Ancaq ən əsası, banklar hesabatlarda bu gecikmələri problemli kredit kimi göstərmədi, yəni onlar üçün ehtiyat yaratmadı. Kapitallaşma ilə bağlı heç bir problemləri yox idi.
