Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun İdarə Heyətinin sədri Himalay Məmişovun müsahibəsi:
- Son illər Fondun fəaliyyətində bir sıra istiqamətlərdə yeniliklər olub. Yaxın gələcəkdə daha hansı islahatları görə bilərik?
- Ümumiyyətlə, sosial sahə dövlətin hər zaman diqqətindədir. Prezident İlham Əliyevin tapşırıqlarına əsasən bu sahədə aparılan islahatlar, sosial sahəyə göstərilən diqqət və qayğı, dövlət büdcəsində sosial sahə üzrə ayrılan vəsaitin ciddi şəkildə artımı və.s istiqamətlərdə görülən işlər bir daha qeyd etməyə əsas verir ki, dövlətimizin apardığı siyasət sosialyönümlüdür. Bu siyasətin mərkəzində vətəndaş amili dayanır. Davamlı olaraq biz sosial sahədə aparılan islahatların şahidi oluruq. 2018-ci ildən geniş sosial islahat paketinə start verildi. Həmin ildən etibarən həm xidmətin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, həm sosial təminatın gücləndirilməsi tədbirləri həyata keçirilir. Aparılan islahatlar bir-biri ilə bağlıdır. Belə ki, hər bir islahat özü-özlüyündə digər islahatı stimullaşdırır. İslahatlar həm əhalinin sosial təminatının gücləndirilməsi, həm də əhaliyə göstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin artırılması istiqamətində aparılır. Qeyd edim ki, 2019-cu ilin dekabr ayında ölkə başçısının imzaladığı Fərmana əsasən Fond publik hüquqi şəxs kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Artıq Fond öz fəaliyyətini xidmət modelinə keçid istiqamətində qurur. Bu istiqamətdə inzibati idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin artırılması, operativ xidmətlərin göstərilməsi üzrə tədbirlər görülüb. Burada xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, aparılan islahatların tərkib hissəsi kimi ölkə üzrə fərdi uçot sistemi tam şəkildə mərkəzləşdirildi. Bütün ölkə üzrə fərdi uçot bir mərkəzi filial tərəfindən aparılır. Bu islahat çərçivəsində fərdi uçot üzrə sağlamlaşdırma tədbirləri həyata keçirilib. Vətəndaşlar bunun bariz nümunəsi kimi “e-sosial” portalında qeydiyyatdan keçməklə onlar üçün hesablanmış və ödənilmiş sığorta haqları barədə səhih məlumatları əldə edə bilər.
Digər sahədə aparılmış islahat əmək pensiyalarının, ümumiyyətlə sosial ödənişlərin təyinatı ilə bağlı idi. 2020-ci ildə sosial ödənişlərin təyinatı ölkə üzrə mərkəzləşdirildi. Artıq bir mərkəz tərəfindən bütün ölkə üzrə əmək pensiyalarının, sosial müavinətlərin, təqaüdlərin, kompensasiyaların təyinatı aparılır. Bu, sözsüz ki, vətəndaş-məmur təmasının azaldılmasına öz töhfəsini vermiş oldu. Vətəndaşlar üçün həmin təyinatlar artıq mərkəzləşmiş şəkildə aparılır, təyinat barədə vətəndaş məlumatlandırılır. Bu da təyinatların kifayət qədər peşəkar mütəxəssislər tərəfindən qanunvericiliyə uyğun şəkildə aparılmasına imkan yaratdı.
Üçüncü istiqamətdə aparılan islahat maliyyə nəzarətinin gücləndirilməsidir. 2020-ci ildə bütün ölkə üzrə maliyyə və mühasibatlıq məsələlərini mərkəzləşdirmiş olduq. Artıq bütün sosial ödənişlər bir mərkəzi filial tərəfindən həyata keçirilir və ödənişlərdə hər hansı ləngimələr baş vermir. Bundan əvvəl bütün sosial ödənişlər 77 rayon filialının şöbələri tərəfindən həyata keçirilirdi. Bu zaman müəyyən şöbələr tərəfindən ödənişlərin gecikdirilməsi halları da özünü göstərirdi, lakin bu kimi gecikmə halları 2020-ci ildə islahat nəticəsində tam şəkildə aradan qaldırıldı. Maliyyə nəzarəti gücləndirilməklə sosial ödənişlərin vaxtında həyata keçirilməsi təmin olundu. Bildirmək istərdim ki, pandemiya dövründə bütün sosial ödənişlər müəyyən edilmiş qrafikə uyğun, hətta, bəzi hallarda müəyyən edilmiş qrafiklərdən də əvvəl ödənildi.
Bununla yanaşı, 2020-ci ildə məhkəmə mübahisələri üzrə işlər mərkəzləşdirildi. Artıq Fondun məhkəmə mübahisələri ilə bağlı məsələlərinin həlli işləri yalnız bir mərkəzi filial tərəfindən aparılır. Bu da məhkəmələrin iş yükünün azalmasına, verilən vəsatətlərin vaxtında və keyfiyyətlə verilməsinə, haqsız və yaxud lüzumsuz məhkəmə çəkişmələrinin aradan qaldırılmasına öz töhfəsini vermiş oldu.
Hazırda ünvanlı dövlət sosial yardımının təyini üçün maddi-məişət şəraitinin müayinəsinin mərkəzləşdirilməsi işləri də aparılır. Bilirsiniz ki, ünvanlı dövlət sosial yardımı iki mərhələdən ibarət yoxlamadan sonra təyin olunur. Yəni sosial yardımın təyinatı birinci mərhələdə elektron sistem vasitəsilə sənədlərin qəbulu, ikinci mərhələdə isə Fondun əməkdaşları tərəfindən həmin şəxsin ərizə bəyannamədə göstərdiyi məlumatların yerində yoxlanılmasından sonra təmin edilir. Mərkəzləşmə işlərinin başlanılmasınadək maddi-məişət şəraitinin müayinəsi bütün ölkə üzrə 77 rayon üzrə həyata keçirilirdi. Artıq biz Bakının 12 rayonu üzrə bu prosesi mərkəzləşdirmişik. Hədəfimiz odur ki, bu ilin sonuna qədər maddi-məişət şəraitinin müayinəsini də ölkə üzrə tam şəkildə mərkəzləşdirək.
Qarşımızda duran növbəti məsələ elektronlaşdırılma məsələsinin sürətləndirilməsidir. Hazırda 26 sosial təminat növü üzrə təyinatlar proaktiv qaydada, vətəndaşın hər hansı müraciəti olmadan həyata keçirilir. Biz pandemiya dövründə proaktiv xidmətlərin müsbət tərəflərini gördük. Vətəndaş artıq pandemiya şəraitində evini tərk etmədən, bürokratik əngəllərlə qarşılaşmadan onun sosial təminat hüququ reallaşdırıldı.
Cari il üçün qarşımızda duran vəzifələrdən biri də dövlət başçısının 2021-ci il 18 may tarixli Fərmanına əsasən, dövlət icbari şəxsi sığortası sahəsində səlahiyyətlərin artıq Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə ötürülməsi ilə bağlıdır. Hazırda Fond dövlət icbari şəxsi sığortasıyla bağlı sığorta ödənişlərinin keyfiyyətli, operativ, imkan olduğu halda proaktiv qaydada təyinatının aparılması məqsədilə hazırlıq işlərinə başlayıb. Bunun üçün Fərmana uyğun işlər görülür, normativ baza təkmilləşdirilir. İlin sonuna qədər bu məsələlər də öz həllini tapacaq.
- Elə bu günlərdə 1992-97-ci illərdə ərazi bütövlüyümüzün bərpası uğrunda döyüşlərin iştirakçısı olarkən yaralanmış, şəhid olmuş və sonradan sağlamlıqlarına dəymiş zərərə görə əlillik təyin olunmuş bir qrup şəxsin hələ də sığorta pulunu ala bilməməkləri ilə bağlı məsələ Milli Məclisdə qaldırıldı. Siz də qeyd etdiyiniz kimi, “Azərsığorta” şirkətinin bu sahədəki fəaliyyətləri sizin qurum tərəfindən həyata keçiriləcək. Həmin şəxslərlə bağlı proses sürətlənib öz həllini tapa bilərmi?
Qeyd edim ki, müvafiq Fərmana uyğun olaraq, 2022-ci ilin 1 yanvar tarixinədək sığorta olunmuş şəxslərə sığorta ödənişlərinin verilməsi yenə də Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin öhdəliyi olaraq qalır. Çünki bu şəxsləri Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti sığortalayıb. Sığorta ödənişləri və sığorta haqları da Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ödənilib. Fond 2022-ci ilin yanvarın 1-dən etibarən sığorta ödənişləri üçün yaranan öhdəliklər üzrə məsuliyyət daşıyacaq.
- Azərbaycanda pensiya yaşının çox olması barədə zaman-zaman müzakirələr gedir. Mümkündürmü ki, pensiya yaşına yenidən baxılsın?
- Pensiya yaşı bir çox amillərlə bağlıdır. Belə ki, bunlara ölkədəki demoqrafik vəziyyəti, əmək qabiliyyətli yaşda olan əmək qabiliyyətli şəxslərin sayını, ölkə üzrə orta ömür uzunluğunu, gözlənilən pensiya ödənişi aylarının sayı ilə faktiki pensiya ödənişi aylarının nisbətini və.s göstərmək olar. Ümumiyyətlə, hazırda beynəlxalq təcrübədə əsas prioritet işçilərin əmək bazarında qalmasının stimullaşdırılmasıdır. Qeyd edim ki, hətta bir çox Avropa ölkələrində pensiya yaşı ya 65, bəzi hallarda 69, yaxud da mərhələli şəkildə 65 yaşa çatdırılır. Əgər biz rəsmi statistik məlumata baxmış olsaq, o zaman 2018-ci ilə münasibətdə orta ömür uzunluğunun 2,2 il, 1990-cı ilə münasibətdə isə 4,7 il artdığının şahidi olarıq. Pensiyaçılarımızın yaş strukturu üzrə də baxdıqda görmüş olarıq ki, bu gün onların təxminən 26 faizi 12-15 il arası, 35 faizi 15-20 il arası, təxminən 30 faizi 20-30 il arası pensiya alır. Digər tərəfdən, yaşa görə pensiyaçıların strukturuna baxdıqda, görmüş olarıq ki, yaşa görə pensiya alanların 97 faizdən çoxu 12-35 il arası pensiya alır. Bu göstəricinin özü o deməkdir ki, ölkəmizdə pensiya sahəsində kifayət qədər humanist yanaşma var. Həm pensiya sisteminə keçid, həm də pensiya hüququ əldə edib davamlı pensiya ödənişi almaq üçün yumşaq şərtlər nəzərdə tutulub. Bu baxımdan, hazırda pensiya yaşına yenidən baxılması nəzərdə tutulmur.
- Bəs, bəzi xarici ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da özəl pensiya fondlarının yaradılması mümkündürmü? Bu halda şəxs istədiyi vaxt kapitalından yararlana bilsin...
