Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə (Şuşa rayonu istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Emin Hüseynovun APA-ya müsahibəsi
- Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə (Şuşa rayonu istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi nümayəndəsi kimi fəaliyyətiniz necə təşkil olunub?
- Möhtərəm cənab Prezident İlham Əliyev ilk olaraq 24 may 2021-ci ildə məni Ağdam rayonunun işğaldan azad olunmuş ərazilərində xüsusi nümayəndə kimi təyin etdi. Müstəqillik Günündə - mayın 28-də cənab Prezident Ağdama səfər etdi və azad olunmuş ərazilər içərisində ilk olaraq Ağdamın Baş Planı ictimaiyyətə təqdim olundu. O vaxtdan etibarən Ağdamda quruculuq, bərpa işlərinə start verildi. Əslində bir çox işlər o vaxta qədər başlamışdı. Sadəcə, o vaxtdan daha genişimiqyaslı işlərə başladıq. Xüsusi nümayəndəlik institutu yeni bir institutdur və ilkin dövrlərdə formalaşma prosesi başladı. Qarabağ İqtisadi rayonu üzrə xüsusi nümayəndəlik təsis olunduqdan sonra həm Tərtər rayonunun, həm də Ağdam, Füzuli və Xocavənd rayonlarının işğaldan azad olunmuş ərazilərində bizim nümayəndəliyimiz öz fəaliyyətinə başladı. Əsas məqsədimiz burada gedən bütün bərpa və quruculuq işlərinin əlaqələndirilməsidir. Yəni müxtəlif mərkəzi və yerli icra orqanları tərəfindən həyata keçirilən işlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi, yerlərdə gedən işlərlə mərkəzdə gedən işlər arasında bir körpü funksiyasının yerinə yetirilməsi və o işlərin də əlaqələndirilməsi, həmçinin ərazidə hazırda mövcud olan dövlət əmlakının qorunması, mühafizəsi ilə bağlı müvafiq orqanlar qarşısında lazımi məsələlərin qaldırılmasıdır. Biz də çalışırıq ki, gecə-gündüz yorulmadan bu vəzifələrin öhdəsindən gələk. İş həddindən artıq çoxdur və bunların hamısını həyata keçirmək üçün böyük səy tələb olunur.
İşin keyfiyyətini nəticələrlə göstərməliyik. Ağdamda artıq xeyli layihələr həyata keçirilməkdədir. Bu işlər daha da genişlənəcək və yaxın zamanlarda bunların hamısının ümumi nəticəsini görəcəyik. Məqsədimiz keşməşkeşli həyat yaşamış keçmiş köçkün soydaşlarımızın tez bir zamanda öz doğma dədə-baba torpaqlarına qayıtmasını təmin etməkdir. Yaxın və orta müddətli dövr ərzində bunu edə bilsək, bunu çox böyük bir uğur hesab etmək olar.
- İşğaldan azad edilmiş ərazilərin hamısının Baş planları nə vaxt tamamlanacaq?
- Ərazi çox böyükdür və Qarabağın bərpası dünyada analoqu olmayan, böyük bir meqa layihədir. Sahəsi haradasa Livan qədər olan azad olunan ərazilərdən söhbət gedir. Sözsüz ki, işlərin hamısı ümumi olaraq əlaqələndirilir. Amma hardasa işlərin tempi bir-birindən fərqlənir və bu təbiidir. Ağdamda Baş Plan bütün rayonların baş planından daha tez hazırlandığı üçün işlərə daha tez başlanılıb. Amma bu o demək deyil ki, digərlərində işlər geridədir. Hər bir rayonun spesifikasından və orada hökumətin prioritetlərindən asılı olaraq müəyyən xronologiya, iş qrafiki müəyyən olunub və işlər ona uyğun həyata keçirilir.
Ümumiyyətlə, azad olunmuş ərazilərin ümumi planı hazırlanıb və onun əsasında ikinci mərhələdə Ağdam və Füzuli rayonlarının, o cümlədən Cəbrayıl və Şuşa şəhərlərinin baş planları hazırlanıb. Amma şəhərsalma praktikasında ümumi plan, Baş Plan və ondan sonra müfəssəl plan hazırlanmalıdır.
- Azad edilmiş ərazilərin müfəssəl planlarının hazırlanması ilə bağlı hansı işlər görülür?
- Müfəssəl plan bəzi yerlərdə şəhərsalma əsaslandırmasıdır, bəzi yerlərdə isə konkret müfəssəl planlar hazırlanır. Məsələn, Şuşa şəhərində bu işlər məhəllə-məhəllə gedir. Hər məhəllənin öz şəhərsalma əsaslandırması və müfəssəl planı hazırlanır. Amma Ağdamda isə kifayət qədər böyük ərazi olduğu üçün buna bir az vaxt tələb olunur. Müfəssəl planlar hazırlanmalıdır ki, tam həcmli, genişmiqyaslı işlərə başlanılsın. Ancaq müfəssəl planları gözləmədən bəlli yerlərdə müəyyən sosial, ictimai, iqtisadi infrastruktur yaradılmağa başlanıb. Yəni layihələndirmənin bitməsini gözləmədən paralel olaraq bir çox işlərə başlamaq mümkündür və biz bunlara artıq başlamışıq.
Həm Xocavənd, həm Suqovuşan və Talış kəndləri ilə bağlı baş planlar yekunlaşma ərəfəsindədir.
- Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan işğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi prosesi necə gedir?
- Hazırda ən böyük təhlükə mina təhlükəsidir. Mina təhlükəsi müəyyən qədər aradan qaldırılmayınca böyük işlər görmək mümkün deyil. Keçmiş təmas xətti 200 km uzunluğunda və 5 km enində ərazini əhatə edib. Bu ərazi həm piyada əleyhinə, həm tank əleyhinə minalarla, həm də partlamamış sursatlarla həddindən artıq çirklənmiş vəziyyətdədir. Ərazidə Birinci Qarabağ müharibəsindən qalmış çoxlu metal və sursat qırıntıları da var ki, bu da mina təmizləmədə itlərdən istifadəni məhdudlaşdırır. Həmçinin keçmiş təmas xətti düz ərazi də deyil, çoxlu vallar və hərbi istehkamlar var. Bu da ərazidə minatəmizləyən maşınlardan istifadəni çox çətinləşdirir və ərazini demək olar ki, əllə qarış-qarış təmizləmə məcburiyyəti yaradır. Bizim minatəmizləyənlər həqiqətən çox böyük fədakarlıq göstərirlər. Məhz bunun nəticəsində Ağdama elektrik xəttinin çəkilməsi 1 il çəkdi. Bunun üçün 20 metr enliyində dəhliz açıldı və bu dəhlizlə şəhərə elektrik xəttinin çəkilməsinə nail ola bildik. Təsəvvür edin ki, Qarabağın demək olar ki, hər yerində “AzərEnerji” ASC və “Azərişıq” ASC tərəfindən müxtəlif yarımstansiyalar quraşdırılmışdı. Ən sonda Ağdamda “Ağdam-1” və “Ağdam-2” yarımstansiyaları tikildi. "Qarabağ" Regional Elektrik Şəbəkəsinin Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi həm də “Ağdam-1” yarımstansiyasının yerləşdiyi yerdə tikilib istifadəyə verildi.
Beynəlxalq ictimaiyyətin təzyiqi altında Ermənistan bizə bəzi rayonların mina xəritələrini verib. Amma bu xəritələrin praktiki əhəmiyyəti çox aşağıdır, dəqiqliyi 25% ətrafındadır. Bu xəritələrin etibarlılığı 25% olsa da, xəritələrin əhatə dairəsi indiyəcən işğaldan azad olunmuş ərazilərin cəmi 5%-ni əhatə edir. Üçtərəfli bəyanat imzalandıqdan bəri 224 nəfər mina qurbanı olub. Onların arasında ölənlər, yaralananlar, əlil olmuş insanlar var. 224 nəfərdən 139-u həmin mina xəritələri ilə əhatə olunmayan ərazilərdə minaya düşüb. Yəni söhbət təkcə onların xəritəsində göstərilən ərazilərdən getmir, təmas xəttinin arxasında da mina təhlükəsi var. Özü də bu minalar heç bir məntiqə, qaydaya əsaslanmayan şəkildə basdırılıb. Biz hər yerdə sürpriz minalarla rastlaşırıq. Bu, həm də Ottava Konvensiyasının kobud şəkildə pozulması deməkdir. Regionda davamlı sülhü və asayişi bərpa etmək üçün ilk olaraq mütləq bu təhlükəsizlik məsələləri öz həllini tapmalıdır. Təhlükəsizlik məsələləri öz həllini tapa bilmirsə və mina təhlükəsi aradan qaldırılmırsa, onda heç vaxt regionda qarşılıqlı inam və etimad təmin olunmayacaq. Əgər biz bunu istəyiriksə, ona doğru addım atmalıyıq. Azərbaycan tərəfinin dəfələrlə çağırışlarına baxmayaraq, Ermənistan tərəfindən bu istiqamətdə heç bir konstruktiv addım görmürük. Çox təəssüflər olsun ki, indi də mövcud reallıq budur və bu reallıqda fəaliyyət göstəririk.
Ən çox minatəmizləmə işi görülmüş ərazi Ağdam rayonudur. Bu ərazinin 16%-i minalardan təmizlənib. Füzuli rayonu üzrə bu göstərici 10-11% ətrafındadır. Digər rayonlarda bu rəqəm daha aşağıdır. Bu, onu göstərir ki, hələ bu istiqamətdə görüləsi işlər çoxdur.
- Mina problemindən danışarkən bir sıra infrastruktur layihələrindən bəhs etdiniz. Bəs qaz və su təchizatına dair görülən işlər hansı mərhələdədir?
- Su hazırda bütün dünyada qlobal problemdir. O cümlədən Azərbaycanda da bu problem mövcuddur. Hətta Qarabağ işğaldan azad olunana qədər də biz bu problemlə üzləşmişdik. Ona görə də cənab Prezidentin tapşırığı ilə Xüsusi Dövlət Komissiyası yaradılıb. Baş nazirin müavini Şahin Mustafayevin rəhbərliyi altında əlaqədar qurumların da iştirakı ilə yaradılan Komissiya Vətən müharibəsindən sonra artıq azad olunmuş ərazilərin də su təchizatı və təminatı ilə bağlı məsələlərlə ciddi şəkildə məşğul olur.
Suvarma suyu və içməli sudan danışsaq, azad olunmuş ərazilərdə suvarma suyu ilə bağlı kifayət qədər böyük imkanlar var. Yəni Azərbaycanın bütün su ehtiyatlarının 30%-ə qədəri azad olunmuş ərazilərdə formalaşır və bu, bizə geniş imkanlar açır. Digər tərəfdən, bu sahədə mövcud olan infrastruktur ərazilərin işğal altında olduğu dönəmdə çox yararsız vəziyyətə salınıb. Bölgədəki əsas su anbarlarımız - həm Suqovuşan, həm Xaçınçay, həm Ağdamkənd, həm Köndələnçay 1, Köndələnçay 2 və Köndələnçay 3 su anbarlarının hamısı çox bərbad vəziyyətdədir və təcili təmirə ehtiyac var. Su anbarlarından çıxan əsas kanallara baxsaq, Tərtərçayın sağ sahil kanalı, Xaçınçaydan çıxan kanal və Köndələnçaydan çıxan kanallar da ciddi təmir olunmalıdır ki, ərazini suvarma suyu ilə təmin edə bilsin. Bu ərazidə böyük kənd təsərrüfatı potensialı var və bunun üçün suvarma suyunun böyük əhəmiyyəti var. Cənab Prezidentin tapşırığı ilə artıq 2022-ci ilin Dövlət İnvestisiya Proqramında layihələrin texniki əsaslandırılması, bu su anbarlarının təmirinin təşkili ilə bağlı zəruri dövlət vəsaiti ayrılıb, Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı ASC-yə müvafiq tapşırıqlar verilib. Komissiyada əlaqədar qurumların nümayəndələri ilə birgə bu layihələr hamısı müzakirə olunub və bu istiqamətdə işlər gedir.
İçməli su ilə bağlı da işlər aparılır. Birinci növbədə bərpa olunacaq rayon mərkəzlərinin, əsasən Ağdam və Füzuli şəhərlərinin, o cümlədən Qarabağ İqtisadi rayonuna daxil olmayan Cəbrayıl şəhərinin layihələndirilməsi ilk olaraq həyata keçirilir. Artıq Ağdam şəhərinin içməli su təchizatı sistemi, onunla bərabər yağış sularının və çirkab sularının idarə olunması, ağıllı su idarəetmə sistemlərinin yaradılması layihələrinin hazırlanması yekunlaşıb. Eyni zamanda Füzuli şəhərində də analoji layihələr üzərində iş aparılır və onların da yaxın zamanlarda yekunlaşması gözlənilir. Bütün bunlar bitdikdən sonra artıq bu işlərin icrasına və şəhərdaxili su şəbəkəsinin qurulması prosesinə başlanılacaq.
Ərazidə çoxlu su ehtiyatları var. Söhbət o su ehtiyatlarının düzgün, optimal bölgüsünü təyin etmək və o balansı qorumaqdan ibarətdir. Dövlət Komissiyası bunun üzərində çalışır. İnanıram ki, işlərin hamısı vaxt-vaxtında yekunlaşacaq.
- Bəs əraziyə qaz çəkilişi ilə bağlı hansı işlər görülür?
- Qarabağın azad olunmuş əraziləri “yaşıl zona” elan olunub və “yaşıl zona”da biz təbii qazdan məhdud istifadə olunmasını nəzərdə tuturuq. Bununla bağlı Energetika Nazirliyi tərəfindən xüsusi Yaşıl Zona Konsepsiyası hazırlanıb. Həmin konsepsiya hazırda Nazirlər Kabinetində müzakirə olunmaqdadır. Konsepsiya ilə bağlı xüsusi Tədbirlər Planı və Tədbirlər Planında hər bir qurumun üzərinə düşən müəyyən öhdəliklər var. Biz Qarabağın işğaldan azad olunmuş ərazilərində bərpa prosesində bunu nəzərə almalıyıq.
Onu da qeyd edim ki, magistral qaz xətləri yalnız əsas rayon mərkəzləri və rayon mərkəzləri yaxınlığındakı kəndləri əhatə edəcək. 2030-cu ilə qədər yalnız qazlaşdırılmış ərazilər bərpa prosesi ilə əhatə olunacaq. Ondan sonra qazlaşdırılmamış ərazilərdə də bərpa prosesi başlayacaq.
Bir məqamı da qeyd edim. Rayon mərkəzləri magistral qaz xətti ilə təchiz olunsa belə, həmin şəhərlərin daxilində təbii qazın istifadəsi ilə bağlı müəyyən normativlər və standartlar olacaq. Çünki bu, Yaşıl Zona Konsepsiyası ilə uyğunluq təşkil etməlidir. Bütün bunlar şəhərsalma layihələrində və icra prosesində nəzərə alınacaq.
- Ağdamın “Qarabağ” futbol klubunun stadionun inşası ilə bağlı mövcud vəziyyət necədir? Nəzərə alsaq ki, adıçəkilən futbol klubu UEFA-nın nüfuzlu yarışlarında hər mövsüm iştirak edir.
- Ağdamın “Qarabağ” futbol klubu Azərbaycan xalqının rəğbətini qazanıb, böyük qələbələr qazanan, Qarabağı dünyada tanıdan klublarımızdandır. Məşhur İmarət stadionu Pənahəli xan İmarətinin yerləşdiyi ərazidədir. Bu stadion 1952-ci ildə inşa edilib. Stadionun inşa edildiyi ərazi vaxtilə Pənahəli xanının atlarını gəzdirdiyi, nümayiş etdirdiyi bir ərazi idi. Pənahəli xan qonaqları gələndə orada özünün Qarabağ atlarını onlara göstərirdi. Biz şəhərin Baş Planında həmin ərazinin məhz cıdır, yəni at meydançası kimi bərpa olunmasını nəzərdə tuturuq. Amma stadionun müasir, idman məhəlləsi adlandırdığımız ayrı bir yerdə inşa edilməsini nəzərdə tuturuq. İlkin olaraq 15 min nəfərlik stadionunun inşası planlaşdırılır. Sırf futbol idman növü üçün nəzərdə tutulan stadionla yanaşı məhəllədə həm Olimpiya kompleksi, həm də Yay İdman Məktəbi və futbolçuların təlim məşq toplantı bazası kimi infrastruktur obyektlərinin tikilməsi nəzərdə tutulub. Layihə böyükdür və çox vacib layihələrdən biridir. Bu, təkcə Ağdam sakinləri üçün deyil, bütövlükdə Azərbaycan xalqı üçün mühüm layihələrdəndir və buna görə də bu layihəyə çox diqqətlə yanaşırıq. Bu istiqamətdə Gənclər və İdman Nazirliyinin böyük təşəbbüsləri var. Nazirliyə əməkdaşlığa görə minnətdarıq. Hazırda onlar tərəfindən bir neçə variantda konsepsiya təqdim olunub və konsepsiyanın dəqiqləşdirilməsi üzərində iş gedir. Növbəti mərhələdə yəqin ki, işçi layihəsi hazırlanacaq. Bu elə məsələdir ki, burada dövlətlə yanaşı, həm klubun rəhbərliyi, həm klubun məxsus olduğu şirkət, eyni zamanda, digər özəl sektor nümayəndələri də tərəfdaş kimi iştirak edə bilərlər. Bu, təkcə dövlət tərəfindən həyata keçiriləcək bir layihə olmamalıdır. Ona görə də özəl sektoru da bu işə cəlb etmək üçün artıq onlarla müzakirələrə başlamışıq. Yaxın dövr ərzində - birinci mərhələdə ən vacib layihələr sırasında bu layihə də icra olunacaq.
- Ağdama olduğu kimi, digər rayonlara müntəzəm avtobus marşrutlarının təşkili üzərində iş gedirmi?
- Bəli, bu istiqamətdə iş gedir. Artıq elan edildiyi kimi, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi tərəfindən iyunun 25-dən etibarən Bakı-Füzuli-Bakı şəhərlərarası müntəzəm avtobus marşrutu üzrə müntəzəm reyslərin təşkili təmin olunacaq. İndiyə qədər Bakı-Ağdam-Bakı, Bərdə-Ağdam-Bərdə və Əhmədbəyli-Şuşa marşrutu ilə bu müntəzəm reyslər təşkil olunurdu. Bakı-Füzuli-Bakı marşrutu üzrə reys də hələlik həftədə bir dəfə - şənbə günləri nəzərdə tutulur. Bununla bağlı xüsusi nümayəndəlik olaraq biz zəruri hazırlıq işlərini Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin əməkdaşları ilə bir yerdə apardıq, marşrutları müəyyən etdik. Marşrutlarla bağlı ilkin zəruri infrastruktur hazırlıq işlərini gördük və hər bir dayanacaqda sakinlərin ziyarət edəcəyi yerlər barədə məlumatı olan bələdçilərin hazırlanması istiqamətində müəyyən işlər apardıq. Digər rayonlara da mərhələli şəkildə belə müntəzəm reyslərin açılması nəzərdə tutulur.
Təcrübə göstərir ki, Füzuli marşrutu açılsa, bu, kifayət qədər uğurlu reys olacaq. Çünki insanlar həm öz doğma torpaqlarını ziyarət etmək, həm də burada gedən bərpa-quruculuq işləri ilə tanış olmaq istəyirlər. Bu da təbiidir. Biz də bunun üçün hər cür şəraiti yaratmağa hazırıq.
- İlin sonuna qədər daha hansı azad olunmuş rayona müntəzəm marşrutun açılması nəzərdə tutulur?
- Biz ən çox mina ilə çirklənmiş ərazilərdən danışırıq. Söhbət Ağdam, Füzuli, Tərtər, Cəbrayıl və Xocavənddən gedir. Bir reysin açılmasının arxasında aylarla aparılan iş var. Bütün amillər nəzərə alındıqdan, bütün təhlükəsizlik tədbirləri görüldükdən sonra bu marşrutların açılması haqqında qərar verilir. Azərbaycan dövləti üçün Azərbaycan vətəndaşının təhlükəsizliyi ən ümdə, ən vacib məsələdir. Ona görə də biz bu məsələdə çox diqqətli olmalıyıq. Konkret tarix açıqlaya bilməsəm də, deyə bilərəm ki, proses gedir və vaxtı gəldikcə bu reyslər açılacaq.
- Bütün bunlar əhalinin bu yerlərə Böyük Qayıdışının təmin edilməsi üçündür. Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan işğaldan azad edilmiş ərazilərə kütləvi qayıdış nə vaxt başlayacaq? Bu prosesin yekunlaşması üçün təxmini tarix varmı? Bu ərazilərdə ilk şəhərə (rayon mərkəzinə) qayıdış prosesi nə zamana proqnozlaşdırılıb?
- Hansısa tarixdə böyük, kütləvi qayıdış prosesinin baş verəcəyini düşünmək yanlış olardı. Zəngilanda ilk “ağıllı kənd” olan Ağalı kəndi artıq birinci mərhələ üçün hazırdır və ora artıq köç, qayıdış prosesi başlayıb. Proses bu gün də gedir. Bütün bu şəhərlər və kəndlər hamısı eyni zamanda hazır olmayacaq. Qayıdışın da eyni zamanda, baş verəcəyini düşünmək düzgün olmaz. Bunlar hamısı bəlli strateji fəaliyyət planına uyğun olaraq, bəlli qrafiklər əsasında baş tutacaq. Ağalı kəndi ayrıca layihə kimi başlamışdı və indi ilk mərhələsi yekunlaşıb, amma hələ bunun ikinci, üçüncü mərhələsi var. İkinci ağıllı kənd Füzuli rayonunun Dövlətyarlı kəndində olmalıdır. Onun layihələndirilməsi hələ davam edir.
